Waa aragti falsafadeed oo si qoto dheer uga hadleysa aqoonta iyo jaahilnimada, runta iyo beenta, iyo sida dadka mararka qaar ugu noolyihiin waxa ay indhahooda kaliya arkaan (mala-awaal).

Plato wuxuu sheegay in ay jireen dad ku xiran god mugdi ah tan iyo yaraantoodii. Waxay arkaayeen derbi keliya, mana aysan arki karin waxa ka dambeeya derbiga.

Dab gadaashooda ka shidnaa ayaa keenayay hoos (shadows) ka muuqda derbiga, dadkaasna waxay u maleeyeen in hooskaasi yahay xaqiiqda kaliya ee ka jirta adduunka.

Maalin maalmaha ka mid ah, mid kamid ah ayaa la sii daayay. Markii uu bannaanka u baxay, markii hore iftiinka ayuu la qabsan waayay, laakiin ugu dambeyn wuxuu arkay dunida saxda ah, qorraxda, xaqiiqda, iyo nolol ka duwan tii uu godka ku yaqiin.

Markii uu kusoo laabtay godka si uu dadka kale ugu sheego xaqiiqda, way diideen, qaarna xitaa way ku xanaaqeen, sababtoo ah waxa uu sheegayay waxay ka hor imaneysay wixii ay runta u haysteen, wuxuuna la yimid aragti iyo faham cusub.

Sheekadan 2,400 sano kahor la qoray maanta ayay si weyn noogu muuqataa.

Mararka qaar:

• Baraha bulshada waxay noqdaan “godka”

• Propaganda iyo wararka been abuurka ah waxay noqdaan “hooska”

• Dadkuna waxay rumaystaan waxa ay mar walba arkaan ama maqlaan, iyagoo aan baarin xaqiiqda dhabta ah.

Waxaan ku kornay dal ay muddo dheer ka jireen faqri, musuq-maasuq, colaado, iyo dhibaatooyin saameeyay fikirka iyo horumarka bulshada.

Mararka qaar dadka qaarkood waxay dowladnimada u arkaan keliya awood lagu helo dano gaar ah, lacag la dhaco, ama musuq la sameeyo, sababtoo ah waxay weli ku jiraan “godkii jahligga” ee uu Plato ka hadlayay. Qofka marka uu ku nool yahay aragti xaddidan, wuxuu u maleeyaa in waxa uu arkayo keliya ay yihiin xaqiiqda oo dhan.

Laakiin marka qofka laga saaro godkaas jahligga, oo uu aqoon helo, wax barto, oo fahamkiisu ballaarto, wuxuu bilaabaa inuu arko macnaha dhabta ah ee dowladnimo, cadaalad, horumar, iyo masuuliyad bulsho.

Dal horumaraya ma dhismo oo keliya dhaqaale ama awood siyaasadeed, balse wuxuu ku dhismaa bulsho ka baxday mugdiga jahligga una gudubtay iftiinka aqoonta iyo wacyiga.

Laakiin marka aad aqoonta raadiso oo wax barato, noloshaadii hore way ka duwan tahay marka aad jahligga ka baxdo. Aragtidaada adduunka, dadka, iyo nolosha guud ahaan way is beddeshaa.

Qofka wax bartay iyo qofka aan wax baran isku aragti ma noqdaan, sababtoo ah aqoontu waxay furtaa faham cusub iyo awood lagu kala saaro xaqa iyo baadilka.

Waxbarashadu ma ahan oo keliya shahaado ama mid shaqo lagu helo, balse waa udub-dhexaadka horumarka qofka, bulshada, iyo qaranka.

Waxaa laga yaabaa in safarka ugu adag nolosha uusan ahayn meel loo socdo, balse uu yahay ka bixitaanka “godka jahligga” si loo arko runta daahroon.

Marka laga hadlo waqtiga iyo fahamkiisa, mararka qaar maskaxda bini’aadamka waxay la kulantaa fikrado aad u yaab badan. Qur’aanka Kariimka ah wuxuu inoo sheegayaa in hal maalin oo xagga Alle ah ay la mid tahay kun sano oo ka mid ah waqtiga aynu xisaabino. Arrintan waxay ina tusaysaa in waqtigu uusan mar walba u socon si isku mid ah sida aynu u aragno.

Dhanka sayniska, saynisyahankii weynaa Albert Einstein ayaa soo bandhigay fikrad loo yaqaan Twin Paradox, oo ka mid ah aragtida Special Relativity. Fikraddani waxay sharxaysaa sida waqtigu u kala duwanaan karo haddii qof uu ku socdo xawaare aad u sarreeya.

Aan tusaale u soo qaadanno sheeko fudud:

Waxa jiray laba mataano ah oo la kala dhihi jiray Faarax iyo Farxaan. Markii ay safarku bilaabanayeen, labadooduba waxay jireen 20 sano.

Maalin maalmaha ka mid ah, Farxaan wuxuu galay safar dheer oo hawada sare ah isagoo raacaya dayax-gacmeed ku socda xawaare aad dhereeya xawaaraha iftiinka. Safarkaasi wuxuu ku qaatay 5 sano oo keliya sida uu isagu u dareemay.

Markii uu Farxaan dib ugu soo laabtay dhulka, da’diisu waxay noqotay 25 sano (20 + 5 sano oo safar ah).

Laakiin dhinaca kale, walaalkiis Faarax oo dhulka joogay, waqtigu si caadi ah ayuu ugu socday. Intii Farxaan safarka ku maqnaa, 50 sano ayaa ka gudbay dhulka.

Markii ay mar kale is arkeen, waxaa dhacday arrin la yaab leh:

• Farxaan: 25 sano jir

• Faarax: 70 sano jir

Inkasta oo ay mataano ahaayeen markii hore, haddana waqtiga ayaa u kala socday si kala duwan.

Sheekadan waa tusaale fudud oo muujinaya fikradda Twin Paradox — taas oo tilmaamaysa in waqtigu uu gaabis noqon karo marka xawaaruhu aad u sarreeyo.

Ugu dambayn, marka aad ka fikirto waqtiga – ha noqoto faham diini ah ama mid saynis ah – waxaad ogaanaysaa in koonku ka buuxo yaab iyo xikmad mudan in la milicsado.

مِن نُّطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ

Markii aan si qoto dheer u baaray macnaha aayaddan iyo waxa cilmigu maanta xaqiijiyay, waxaan arkay xiriir oo u dhexeeya Qur’aanka iyo sayniska casriga Technologyada, gaar ahaan DNA.

🧬 DNA waa nidaam (system) Allah ku kaydiyay xogta nolosha aadanaha. Waxay u shaqeysaa sida database, kuna jira unug kasta oo jirkeena ka mid ah, kana masuul ah qaabka, sifada, iyo horumarka nolosheena.

Cilmi ahaan, waxaa la sheegay in haddii xogta ku jirta DNA-ga hal qof loo beddelo buug, buuggaasi dherer ahaan gaari lahaa ku dhowaad 70 mitir. Sidoo kale, haddii qof qoro xogta Database-ka maalin kasta 8 saacadood ku qoro xawaare ah 60 eray daqiiqaddii, waxay qaadan lahayd ku dhowaad 50 sano in la dhammeeyo qorista xogtaas.

Tani waxay xusuusinaysaa in abuurista aadanaha aysan ahayn mid iska timid, balse ay tahay qadar, nidaam, iyo cilmi uu Allah si qumman u dejiyay — halka sayniskuna uu maanta si tartiib ah u daahfurayo waxa Qur’aanku hore u tilmaamay.

Subxaanallaah

Saynisyahannadu waxay arrintan ugu yeeraan Butterfly Effect — fikradda ah in fal aad u yar uu mararka qaar dhalin karo natiijo aad u weyn.

Laakiin bal aan isla firino sheeko cajiib ah oo naxariis ku dhisan…

Nin ayaa safar ku jiray. Qorrax kulul ayaa jirta, jidkana waa mid dheer. Intuu socday ayuu arkay eey aad u haraadsan, oon ka muuqato, carrabkiisana dhulka ayuu ku jiidayaa isagoo biyo raadinaya.

Ninkii wuu istaagay.

Agagaarka waxaa ku yiilay ceel, laakiin ma jirin baaldi ama weel uu biyo ku siiyo . Markaas ayuu ninkii wax sameeyay oo aan caadi ahayn.

Wuxuu kabihiisa kaga waraabiyay eeyga ilaa uu ka haraad beelay.

Fal yar ayuu ahaa.

Waxay qaadatay dhowr daqiiqo oo keliya.

Laakiin falkaas yar wuxuu noqday sabab uu Alle kusiiyo Jannadiisa.

Sheekadan waxaa ka sheekeeyay nabigeena Muhammad ﷺ, waxaana loo yaqaan sheekada eeyga haraadsanaa.

Casharka ku jira waa mid aad u qoto dheer:

Mararka qaar hal ficil oo wanaagsan — xitaa haddii uu u muuqdo mid yar — ayaa noqon kara mid ka miisaanka culus waxyaabo badan.

Waxaa laga yaabaa inaad maanta sameyso:

• Eray dhiirigelin ah

• Gacan/caawinaad aad qof siisay

• Ama hadal wanagsan aad qof ku dhahday

Waxaad u arkartaa wax yar…

Laakiin qofka kale agtiisa wax wayn ayee utahay.

Mararka qaar hal ficil oo yar ayaa beddeli kara mustaqbal ka qofkale.

Taasi waa waxa saynisku ugu yeero Butterfly Effect,

diinteennuna na bartay qarniyo badan ka hor.

Mararka qaar…

Jannadu waxaad kuheli kartaa fal aad u yar.

Runtii, videogu shaqo badan ayuu rabaa—diyaarin, duubis, edit…

Laakiin aniga waxaan doortay qorista, sababtoo ah waxay ii noqotay hab aan wax ku fahmo.

Bilowgii, cinwaanada aan ka hadli jiray badankood waa igu cusbaayeen. Mararka qaar xitaa si buuxda uma fahmeenin. Laakiin waxaan go’aansaday inaa wax uun ka qoro.

Markii aan bilaabay:

- Butterfly Effect — markaas ayaan fahmay

- Twin Paradox — sharaxaadiisa ayaa ii iftiimtay

- Iyo cinwaanno kale oo badan…

Waxaan ogaaday in qoristu aysan ahayn kaliya gudbin aqoon, balse ay tahay safar Waxbarasho.

Fikirkan waxaa si qoto dheer uga hadlay qoraaga William Zinsser buugiisa [Writing to Learn], oo yiri:

“Qoristu waa habka ugu fiican ee wax lagu barto.”

Qoraalada aan sameeyo waa xasuus-qorkeyga…

Waa buug aan aniga qoranaayo, si aan mar kale u aqristo.

Waxaa la dhahaa:

“Qor buuga aad rabtid inaad aqrisato.”

Faa’iidooyinka aan arkay:

- Fahamkaygu wuu kordhay

- Fikirkaygu wuu ka ficnaaday sidii hore

- Kalsoonidayda hadal iyo qoraal way korodhay

Maanta, wax kasta oo aan barto, waxaan isku dayaa inaan wax ka qoro—maxaa yeelay waxaan ogahay:

haddii aan qoro, inaa fahmayo mowduuca aan qoraayo.

Adigana isku day.

Ha sugin inaad si buuxda u fahanto marka hore…

Qor, kadibna fahamku wuu iman doonaa.

Qoraaga Franz Kafka wuxuu ahaa nin shaqo culus ku jiray, shaqada dhib badan ayuu kale kulmi jiray laakiin ma uusan ka tegi karin, sababtoo ah noloshiisa iyo mas’uuliyaddiisa ayaa ku xirneyd. Intii uu ku jiray nolol maalmeedkisa nolosha ayuu qoray sheekadiisa caanka ah — Metamorphosis.

Sheekadu waxay ku bilaabmatay sidaan…

Nin lagu magacaabo Gregor Samsa — oo ahaa breadwinner (qofka qoyska oo dhan ku tiirsan yihiin, biilkoodana bixiya) — ayaa subax soo kacay, wuxuuna ogaaday inuu isu beddelay cayayaan (baranbaro).

Laakiin yaabka ugu weyn ma ahayn isbeddelka jirkiisa…

Yaabka dhabta ah wuxuu ahaa isbeddelka dadka ku hareeraysan.

Gregor wuxuu ahaa laf-dhabarta qoyskiisa:

• Isaga ayaa shaqeyn jiray

• Isaga ayaa bixiya biilka

• Isaga ayaa ka fikirayay mustaqbalka reerka

Laakiin markii uu noqday mid aan shaqeyn karin:

• Qoyskiisii way ka fogaadeen

• Noloshiisa cusub ayee xamili wayeen.

• Jacaylkii wuu dhamaday.

• Daryeelkii wuxuu isu beddelay culays

Waxa ugu murugada badan?

Gregor gudaha wali waa isla qofkii…

wali waa mid jecel qoyskiisa…

wali waa mid ka walwalsan mustaqbalkooda…

Laakiin qiimihiisa waxaa lagu xiray hal shay oo kaliya: lacagta uu bixin karo.

Sheekadu waxay si qoto dheer u muujineysaa xaqiiq nolosha:

- Dad badan waxaa lagu qiimeeyaa waxa ay qabtaan… ma aha cidda ay yihiin.

- Marka aad noqoto mid aan wax bixin karin… waxaa laga yaabaa inaad dareento inaad dhimatay oo kale.

Laakiin fariinta ka dambeysa waa mid ka weyn sheekada:

Noloshu mararka qaar waxay kugu beddeshaa si lama filaan ah…

laakiin waxa go’aaminaya qiimahaaga ma aha shaqadaada — waa qofnimadaada.

Ugu dambeyn, Metamorphosis ma ahan sheeko ku saabsan nin isu beddelay cayayaan…

Waa sheeko ku saabsan:

Qof qiimihiisa laga dhigay shaqadiisa

Iyo bulsho jacaylkeedu ku xiranyahay lacagta oo bixiyo.

Adigana is weydii:

Haddii wax kasta oo aad maanta bixiso laga qaado… ma weli laguu arki lahaa sida aad tahay?

Maxaad ka malaynaysaan Rabbiga Caalamka oo dhan?

“فما ظنكم برب العالمين”

Su’aashani ma aha su’aal caadi ah; waa su’aal ka weyn hal su’aal. Waa su’aal taabanaysa qalbiga, iimaanka, iyo sida aan u aragno Rabbigeenna.

Haddii Ilaahay su’aal ku waydiiyo, ma aha sabab uu uga baahan yahay jawaabtaada. Rabbigeena wax walba wuu ogyahay—wuxuu ogyahay waxa qarsoon iyo waxa muuqda, waxa dhacay iyo waxa dhici doona.

Haddaba maxay tahay xikmadda su’aashaas?

Marka uu Ilaahay wax ku waydiiyo, ujeeddadu waa in aad naftaada la xisaabtanto. Waa in aad qalbigaaga ka eegto sida aad u aragto Rabbigaaga:

Ma ku kalsoon tahay naxariistiisa?

Ma rumaysan tahay caddaaladdiisa?

Ma filaysaa khayrkiisa?

Sidoo kale marka uu Ilaahay ku imtixaano, imtixaankaasi looma jeediyo cid kale. Adiga ayaa loogu talagalay—si aad u ogaato heerka iimaankaaga, dulqaadkaaga, iyo waxa qalbigaaga ku jira.

Natiijada imtixaanka Ilaahay wuu ogyahay, balse adiga ayaa loo baahan yahay inaad ogaato naftaada.

Haddaba su’aashu weli way taagan tahay:

“فما ظنكم برب العالمين”

Maxaad ka malaynaysaa Rabbiga Caalamka? 🤲

Sheeko caan ah -Shipowner-, oo uu qoray faylasuufkii weynaa William Kingdon Clifford qarnigii 19-aad…

Sheekadan waxaa si weyn loogu adeegsadaa fahamka rumeynta, caddaaladda, akhlaaqda, xitaa doodaha maxkamadaha.

Waxayna sidoo kale ina xasuusinaysaa xadiiskii Nebiga ﷺ:

“كلكم راعٍ، وكلكم مسؤول عن رعيته”

— Qof walba waa mas’uul, waana lala xisaabtamayaa waxa uu masuulka ka yahay.

Nin ayaa lahaa markab duug ah, wuxuu rabay inuu safar u diro rakaab badan,wuxuu ogaa in Markabku uu duug ahaa… waxaana suuragal ahayd inuusan badbaadin rakaabka safarka.

Shaki ayaa galay, madama uu markabka duug ahaa,

Laakiin halkii uu hubin lahaa, dayactiri lahaa, ama xaqiijin lahaa badbaadadiisa(safety)…

Wuxuu doortay inuu naftiisa ku qanciyo:

“Waan aaminsanahay markabkan… waqti badan ayuu soo shaqeeyay, ee waa juusto.”

Markabkii waa baxay…Safar dheer kadib… wuu quusay markabkii.

Dhammaan rakaabkii saarnaa way dhinteen.

Laakiin su’aashu halkaa kuma dhammaanayso…

Faylasuufka Clifford wuxuu yiri:

Xitaa haddii markabku badbaadi lahaa…Ninkaas wuxuu galay khalad.

Sabab?

Sababtoo ah wuxuu doortay rumeyn aan caddeyn lahayn(Believe without evidence),

halkii uu ka hubsan lahaa xaqiiqda ka dambeysa waxa uu aaminsan yahay.

Adigana is weydii:

Immisa jeer ayaad naftaada ku qancisaa wax aadan hubinin?

Immisa go’aan ayaad qaadataa adigoo ku saleynaya “waxaan rajeynayaa”

halkii aad ka dhihi lahayd “waan xaqiijiyay”?

Noloshu kuma socoto rajada oo keliya…

Waxay u baahan tahay xaqiiq, baaritaan, iyo mas’uuliyad.

Article ka oo qoray Clifford Linkga hoose kaledeg si aad xog badan uga hesho

https://people.brandeis.edu/~teuber/Clifford_ethics.pdf